ผู้แต่ง
          พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมขึ้น


ประวัติผู้แต่ง
          พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  มีพระนามเดิมว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า จุฬาลงกรณ์ พระองค์เป็นพระมหากษัตริย์ที่ทรงคคุณธรรมอันประเสริฐ  ทรงทำนุบำรุงบ้านเมืองในด้านต่างๆ จนอาณาประชาราษฎร์พร้อมใจถวายพระสมัญญานามว่า  “สมเด็จพระปิยมหาราช”  ทรงเป็นกวีเอก อีกพระองค์หนึ่ง  ชึ่งมีผลงานพระราชนิพนธ์ ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง
          • ประเภทร้อยแก้ว
                    พระราชพิธีสิบสองเดือน ไกลบ้าน พระราชวิจารณ์
          • ประเภทกวีนิพนธ์  (ร้อยกรอง)
                    ลิลิตนิทราชาคริต บทละครเรื่องเงาะป่า โคลงสุภาษิต สุภาษิตนฤทุมนาการ นิราศพระแท่นดงรัง กาพย์เห่เรือ และเห่ชมนก เห่ชมนาง


ที่มาของเรื่อง
          “คัมภีร์ฉันทศาสตร์ แพทยศาสตร์สงเคราะห์” นี้ ประกอบด้วยคำ ๒ คำ คือ คัมภีร์ฉันทศาสตร์ และ แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์   ความหมายกว้าง “ฉันทศาสตร์” คงจะหมายถึงตำราแพทย์โดยรวม ครอบคลุมตำราต่างๆ เช่น  ปฐมจินดาร์ โรคนิทาน อภัยสันตา ฯลฯ ซึ่งแต่งโดยใช้คำประพันธ์ชนิดต่างๆ
          ส่วนแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เป็นตำราแพทย์แผนโบราณฉบับหลวง เกิดจากพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงเห็นว่าคัมภีร์แพทย์แผนโบราณ และตำรายาพื้นบ้าน ของไทยมีคุณค่ายิ่ง มีการศึกษาคัดลอกต่อกันมา ทำให้สูญหายไปบ้าง จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประชุมแพทย์หลวงนำคัมภีร์แพทย์จากที่ต่างๆ มาตรวจสอบ ชำระ ให้ตรงกับฉบับดั้งเดิม คือ คัมภีร์ประถมจินดา นับว่าเป็นภูมิปัญญาตะวันออกอย่างแท้จริง จัดพิมพ์เป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม ๒๔๕๐ ต่อมาสถาบันภาษาไทย กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ ได้ดำเนินการจัดพิมพ์ขึ้นใหม่ เป็นเล่มเดียวอยู่ในหนังสือชุดวรรณกรรมหายาก ชื่อ แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์:ภูมิปัญญาทางแพทย์ และมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ ในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิม    พระชนมพรรษา ๖ รอม ๕ ธันวาคม ๒๕๔๒ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้มีการฟื้นฟูบูรณาการการแพทย์แผนไทยขึ้นอย่างเร่งด่วนหลังจากที่พระองค์ทรงขึ้นครองราชย์เพียง 2 ปี โดย โปรดฯให้มีการประชุมแพทย์หลวงและบุคคลที่เกี่ยวข้อง เพื่อรวบรวมและชำระตำรายาไทยบันทึกเป็นหลักฐานเมื่อปีพุทธศักราช 2413 เรียกว่า “เวชศาสตร์ฉบับหลวง” และต่อมาได้นำเวชศาสตร์ฉบับหลวงมาปรับปรุงและจัดพิมพ์ เรียกตำรานี้ว่า แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวง 2 เล่ม ประกอบด้วย 14 คัมภีร์ ดังนี้
          1.  คัมภีร์ฉันทศาสตร์ เป็นตำราแพทย์ที่เรียบเรียงขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 5 แต่เป็นร้อยกรองทั้งเล่ม เนื้อหากล่าวถึงการไหว้ครู จรรยาแพทย์ รวมถึงประมวลการเกิด และการรักษาโรคต่างๆ โดยนำเนื้อหามาจากคัมภีร์เล่มอื่นๆ กล่าวได้ว่าคัมภีร์ฉันทศาสตร์เป็นตำราที่ให้เห็นความสำคัญของผู้ประกอบอาชีพเป็นแพทย์
          2.  คัมภีร์ประถมจินดาร์ เป็นตำราเก่าที่น่าจะมีมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เนื้อหาประมวลความเชื่อของคนไทยในเรื่องความพินาศ และการเกิดใหม่ของโลก และกล่าวถึงการปฏิสนธิ การรักษาสุขภาพของมารดาและทารก ยกย่องได้ว่าเป็นคู่มือแม่และเด็กเล่มแรกของไทย
          3.  คัมภีร์ธาตุวิภังค์ กล่าวถึงมูลเหตุของโรค การรักษาโรคอันเกิดจากความพิการของธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ำ ลม และไฟ
          4.  คัมภีร์กไษย ว่าด้วยโรคกษัย กล่าวคือเป็นโรคชนิดหนึ่ง ทำให้ร่างกายทรุดโทรม มีอาการผอมแห้ง สุขภาพไม่สมบูรณ์
          5.  คัมภีร์โรคนิทาน กล่าวถึงสาเหตุและสมุฏฐานของโรค
          6.  คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ เป็นคัมภีร์ที่แต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ แต่งเป็นร้อยกรองว่าด้วยการอธิบาย หรือการไขความเรื่องธาตุทั้ง 4
          7.  คัมภีร์ตักสิลา ว่าด้วยโรคและการรักษาโรคระบาด ที่เรียกว่า โรคห่า
          8.  คัมภีร์มหาโชตรัต กล่าวถึงโรคและการรักษาโรคที่เกิดกับสตรี
          9.  คัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา เป็นตำราเกี่ยวกับอาการของโรคบุรุษ และโรคสตรี รวมถึงยาสมุนไพรที่ใช้รักษา
          10.คัมภีร์ธาตุบรรจบ กล่าวเฉพาะโรคและการรักษาโรคที่เกี่ยวกับอุจจาระ ซึ่งมีสาเหตุมาจากอาหารการกิน
          11.คัมภีร์วรโยคสาร ว่าด้วยลักษณะของผู้ป่วย นิมิต ลักษณะไข้ การเก็บสมุนไพร สรรพคุณ ยา โรคภัยไข้เจ็บ และการรักษา รวมถึงคุณลักษณะของแพทย์ที่ดี อาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ
          12.คัมภีร์ชวดาร ว่าด้วยโรคที่เกี่ยวกับโรคเลือดและลม ตามทฤษฎีการแพทย์แผนไทย นอกจากนี้ยังมีเนื้อหาเกี่ยวกับการนวด หรือการจับเส้น
          13.คัมภีร์สรรพคุณยา และมหาพิกัด ว่าด้วยสรรพคุณของสมุนไพรและจำนวนหรือพิกัดที่ใช้
          14.คัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย ว่าด้วยการวินิจฉัยโรค ต้นเหตุการณ์เกิดโรค การรักษาสุขภาพตามทฤษฎีการแพทย์แผนไทย สะท้อนให้เห็นถึงชีวิตที่เกี่ยวเนื่องกับความเชื่อในสังคมไทย ในปัจจุบัน ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์  ยังเป็นที่รู้จักกันดี และยังมีการใช้กันในหมู่แพทย์พื้นบ้าน แม้ว่าจะเป็นตำราแพทย์นอกระบบในสายตาของการแพทย์แผนปัจจุบันก็ตาม  มหาวิทยาลัยรังสิตร่วมกับกระทรวงศึกษาธิการได้ดำเนินการจัดทำ ซีดีรอมของตำราเล่มนี้เมื่อปี พ.ศ. 2542 เพื่อการอนุรักษ์สืบทอดตำรายาไทยที่ดีที่สุดต่อไป  ตำราเล่มนี้เป็นตำราหลักในการเรียนการแพทย์แผนไทยของคณะการแพทย์แผนตะวันออก


ลักษณะการประพันธ์ 
           กาพย์ยานี 11